جهت ثبت سوال بر روی آیکون کلیک نمایید.
سوال كننده:
تاریخ: چهارشنبه 25 اردیبهشت 1391
متن سؤال: منظور از ایام و مراحل خلقت در جهان چیست
پاسخ: ● اول:

«ان ربکم الله الذی خلق السموات و الارض فی سنه ایام» [۱]

«در حقیقت پروردگار شما آن خدایی است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید.»

● دوم:

«الله الذی خلق السموات و الارض و ما بینما فی سنه ایام»[۲]

«خدا کسی است که آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست را در شش روز آفرید.»

تذکر: به نظر می رسد که مقصود از «سموات و ارض» مجموعه جهان هستی باشد یعنی تعبیر «آسمانها و زمین و آنچه آنهاست» کنایه از مجموعه هستی است.

● سوم:

«قل أئنکم لتکفرون بالذی خلق الارض فی یومین و تجعلون له اندادا ذلک رب العالمین و جعل فیها رواسی من فوقها و بارک فیها و قدر فیها اقواتها فی اربعه ایام سوآءً للسائلین ثم استوی الی السماء و هی دخان فقال لها و للارض ائتیا طوعا اوکرها قالتا اتینا طائعین فقضاهن سبع سموات فی یومین و اوحی فی کل سماء امرها و زینا السماء الدنیا بمصابیح و حفظا ذلک تقدیر العزیز العلیم»[۳]

«بگو: آیا شمایید که واقعا به آن کسی که زمین را در دو هنگام آفرید، کفر می ورزید و برای او همتایانی قرار می دهید؟ این است پروردگار جهانیان. و در [زمین] از فراز آن [لنگرآسا] کوهها نهاد و در آن خیر فراوان پدید آورد و مواد خوراکی آن را در چهار روز اندازه گیری کرد[که] برای خواهندگان، درست [و متناسب با نیازهایشان] است. سپس آهنگ [ آفرینش] آسمان کرد، و آن بخاری بود. پس به آن و به زمین فرمود: «خواه یا ناخواه بیایید.» آن دو گفتند: «فرمان پذیر آمدیم.» پس آنها را [به صورت] هفت آسمان، در دو هنگام مقرر داشت و در هر آسمان کار[مربوط به] آن را وحی فرمود، و آسمان[این] دنیا را به چراغها آذین کردیم و [آن را نیک] نگاه داشتیم؛ این است اندازه گیری آن نیرومند دانا.»

«ءأنتم أشد خلقا ام السماء بناها رفع سمکها فسواها و اغطش لیلها و اخرج ضحاها و الارض بعد زلک دحاها اخرج منها ماءها و مرعاها و الجبال ارساهامتاعالکم و لانعامکم»[۴]

«آیا زنده شدن شما [بعد از مرگ] مهمتر است یا آفرینش آسمان؟ خداوند آن را بنا کرد و برافراشت و منظم ساخت، شب آن را تاریک و روز آن را آشکار ساخت، و زمین را بعد از آن گسترد، آبهای درونی آن و گیاهان و چراگاههای آن را خارج نمود، و کوهها را بعد از آن پا برجا ساخت، تا وسیله زندگی برای شما و چهارپایانتان فراهم گردد.»

▪ تذکر: در آیات دسته اول یک مضمون تکرار شده است. و آن اینکه خداوند«آسمانها و زمین را در شش روز (یوم) خلق کرده است».

در آیات دسته دوم کلمه«بینهما» اضافه شد یعنی خداوند آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست را در شش روز (یوم) خلق کرد.

در آیات دسته سوم(فصلت/۹ـ۱۲) مجموعا سخن از هشت روز(یوم) گفته شده است.

در اینجا چند پرسش مطرح می شود که باید در ضمن مباحث آینده روشن شود:

۱) منظور از «سموات و ارض» چیست؟

۲) منظور از «یوم» چیست؟ آیا قبل از خلقت خورشید و زمین و پدید امدن شب و روز می توان سخنی از آفرینش جهان در شش «روز» (فاصله طلوع تا غروب خورشید) گفت؟

۳) اگر مراد از یوم روز معمولی است، تعارض این مطلب با یافته های علمی ۰چگونه حل می شود؟ که می گویند جهان در طی میلیاردها سال بوجود آمده است.

۴) اگر مقصود از «یوم» شش دوره است این دور ه ها از نظر علمی کدام است؟

۵) تعارض آیات سوره فصلت که سخن از هشت یوم می گوید با آیات دسته اول و دوم که خلقت سموات و ارض را در شش یوم می داند چگونه حل می شود؟

۶) با توجه به اینکه قدرت خدا نامحدود و مطلق است پس چرا جهان را در یک لحظه نیافرید و در شش روز یا شش دوره خلق کرد؟

● مباحث لغوی و اصطلاحی:

الف) یوم در لغت و قرآن:

اصل این لغت به معنای زمان محدود مطلق است چه کم یا زیاد، مادی یا ماوراء مادی، روز یا اعم از روز و شب. و این واژه «یوم» در قرآن در لغت حداقل در چند معنا استعمال شده است:

۱) از طلوع خورشید تا غروب آن: مثل:

«فمن لم یجد فصیام ثلاثه ایام فی الحج»[۵]

«و هر کس که [قربانی حج] نیافت [باید] در هنگام حج سه روز روزه [بدارد].»

۲) مقداری (دوره ای) از زمان: مثل

«فذکر هم بایام الله»[۶]

«و روزهای خدا را به آنان یادآوری کن»

«تلک الایام نداولها بین الناس»[۷]

«ما این روزها [ی شکست و پیروزی] را میان مردم به نوبت می گردانیم.»

در حدیثی از امیرالمومنین علی (ع) آمده است:

«الدهر یومان یوم لک و یوم علیک.»[۸]

«روزگار دو روز (دوره۹ است یک دوره به نفع تو و یک دوره بر علیه توست.»

و در روایتی زیر آیه ۵۴ سوره اعراف از معصوم (ع) نقل شد که فرمودند:

«فی سنه ایام یعنی فی سنه اوقات.»[۹]

«در شش روز یعنی در شش وقت.»

▪ تذکر: با توجه به سیاق آیات خلقت آسمانها و زمین در شش یوم، مقصود از «یوم» همان دوره یا مرحله است. و از اینجا پاسخ پرسش سوم(تعارض بین یافته های علمی در باب خلقت جهان در میلیاردها سال با آیات مربوط به خلقت آنها در شش روز) روشن می شود. چرا که اگر مقصود آیات شش دوره یا مرحله خلقت باشد و مقصود شش روز معمولی (از طلوع تا غروب نباشد دیگر تعارضی پیدا نمی شود. و یافته های علمی با آیات خلقت جهان در شش دوره قابل جمع است.

۳) زمان خارج از مفهوم مادی مثل: الیوم الاخر، یوم القیامه و...[۱۰]

ب) سماوات و ارض در لغت و قرآن:

در لغت به بالای هر چیزی «سماء» گویند و پایین هر چیزی را «ارض» گویند.[۱۱]اما آسمان و زمین در قران به معانی متعددی بکار رفته و یا به مصادیق گوناگون اطلاق شده است (که توضیح همه آنها از موضوع این قسمت نوشتار خارج است)[۱۲]و فقط به چند معنا و مصداق اشاره می کنیم.

۱) آسمان به معنی جهت بالا و زمین بمعنی پایین (ابراهیم /۴).

۲) آسمان به معنی جو اطراف زمین (ق/۹).

۳) آسمان به معنی کرات آسمانی و زمین به معنی کره زمین (فصلت /۱۱).

۴) آسمان به معنی مقام قرب و حضور الهی و زمین به معنی مراتب نازل وجود. (سجده/۵) که شامل آسمان معنوی می شود.

پس همیشه آسمان و زمین در قرآن به معنای مادی نیست. تا بخواهیم آن را در مورد خلقت جهان مادی و مراحل تشکیل و تکون آن حمل کنیم. هر چند که ظاهر آیات ۹ـ۱۲ سوره فصلت همین آسمان و زمین مادی است. اما برخی مفسران در مورد آیات ۴ـ۵ سوره سجده احتمال آسمان معنوی را تقویت می کنند.[۱۳]

▪ تذکر: بیان تعداد آسمانها(سموات سبع) و رمز عدد هفت یک بحث مستقل می طلبد و لذا در اینجا متعرض نمی شویم.[۱۴]

● تاریخچه:

پیدایش جهان هستی و مراحلی که گذرانده است یکی از پرسش های دیرین بشریت بوده و هست. هر گاه انسان به آسمان پرستاره، کوهها، دریاها و... خیره می شود با خود می اندیشد که چه کسی و چگونه اینها را بوجود آورد و چه دوران ها و مراحلی را گذرانده است.

در این رابطه ادیان الهی، فلاسفه و متخصصان کیهان شناس و زمین شناس اظهارنظرهائی کرده اند که در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنیم:

الف) پیدایش جهان در نظر فلاسفه یونان:

۱) «تالس» (۶۴۰قبل از میلاد) که او را نخستین فیلسوف یونانی دانسته اند معتقد بود که: جهان هستی از آب بوجود آمده و همه تغییرات جهان در اثر عناصری است که در آب تأثیر می گذارد تخته سنگ ها، آبهای یخ بسته ای است که سالها از انجماد آنها گذشته است.

خاک ریزه ها در اثر تغییرات هوا پیدا شده است و هوا آبی است که به صورت بخار در آمده است و آتش از برخورد اجسام منجمد شده که از آب بوجود آمده است پیدا شده است.

ابرها که از بخار آب تشکیل شده با بخارهای جدید برخورد می کند و در نتیجه آتشی از آنها بوجود می آید که برق می نامیم و این آتش به طرف فوقانی جهان متصاعد می شود و سوراخ هایی ایجاد می کند که این سوراخ ها نورانی هستند و ستارگان نامیده می شوند.[۱۵]

۲) اناکسیمندر شاگرد تالس می گفت: اصل هستی، مبهم یا بی انتها است و مقصود او هوا و خلأ نامحدود بود. در آن همه چیز ظاهر می شود و ناپدید می گردد و این عمل در أثر حرکت دائمی است. او جهان را به صورت سه لوله (دیوار جامد تو خالی) تو در تو تصور می کرد که لوله اولی سوراخی دارد که ما آنرا به صورت آفتاب مشاهده می کنیم.

۳) «لوسیت» و «دموکریت» مکتب اتمی را پایه گذاری کردند و گفتند: خلأ جهان، آکنده از ذرات مخفی است است که به چشم در نمی آید و این ذرات ازلی است و جوهر آن تغییر ناپذیر است. آسمان و زمین از آنها پدید آمده است.

۴) «اناگزارگور» معتقد بود که عناصر جهان چهار چیز است: آتش، آب، هوا، خاک. که همگی ازلی هستند.

۵) «هراکلیت» می گفت: اصل ستارگانی که ما می بینیم بخارهایی است که متراکم و سنگ شده است.

ب) پیدایش جهان از نظر کتاب مقدس(تورات):

در سفر پیدایش مراحل خلقت را اینگونه می بینیم:

▪ روز اول: خدا آسمانها و زمین را آفرید. و شب و روز را آفرید. (نور را ایجاد کرد).

▪ روز دوم: خدا گفت فلکی باشد در میان آبها و آبها را از هم جدا کند. خدا فلک را آسمان نامید.

▪ روز سوم: خدا گفت آبهای زیر آسمان در یک جا جمع شود و خشکی ظاهر گردد و خشکی را زمین نامید. و خدا گفت زمین نباتات برویاند.(علف و درخت و میوه و...)

▪ روز چهارم: خدا دو نیر(شیئی نورانی) بزرگ ساخت نیر اعظم را برای سلطنت روز و نیر اصغر را برای سلطنت شب و ستارگان. و خدا آنها را در فلک آسمان گذاشت.

▪ روز پنجم: خدا گفت آبها به انبوه جانوران پر شود(نهنگ ها و خزندگان و...) و پرندگان بالای زمین بر روی فلک آسمان پرواز کنند.

▪ روز ششم: پس خدا حیوانات زمین بهایم و حشرات زمین را به اجناس آنها بساخت. پس خدا آدم را به صورت خود آفرید.[۱۶]

▪ روز هفتم: خدا از همه کار خود که ساخته بود فارغ شد و آرامی گرفت. پس خدا روز هفتم را مبارک خواند.[۱۷]

«مستر هاکس» در قاموس کتاب مقدس در مورد مقصود از واژه «روز» در مراحل خلقت می نویسد:

«اما باید دانست که قصد از لفظ روز نه همین بیست و چهار ساعت معتاد می باشد. بلکه قصد از مدت مدید و طویلی است.»

و سپس در مورد تعارض مطالب سفر پیدایش با یافته های علوم تجربی می نویسد:

«اگر کسی به دیده اعتراض بنگرد و در باب اول سفر پیدایش نظر کرده بگوید اینها به هیچ وجه با قواعد علم هیئت و معرفه الارض و علم نبات و حیوان مطابقت نمی نماید.

جواب گوئیم اولاً مطلب و قصد از این مطالب علمی نیست.

ثانیا نیک واضح است که با علوم رئیسه بخوبی مطابقت می نماید و ما را فرصت گنجایش آن مطالب در اینجا نمی باشد.»[۱۸]

اما دکتر موریس بوکای فرانسوی در این مورد می نویسد:

«حکایت کتاب مقدس بدون هیچ ابهامی آفرینش را در شش روز که یک روز استراحت (روز سبقت) در پی دارد. (با تشبیه به روزهای هفته) نقل می کند:

بنابر استباط از کتاب مقدس، کلمه «روز» فاصله زمانی واقع بین دو طلوع متوالی یا دو غروب متوالی خورشید برای ساکن زمینی است روزی که بدین ترتیب تعریف شود، تابع دوران زمین به دور خودش می باشد، بدیهی است که بنابر منطق محض نمی توان از روزهایی که اینچنین تعریف شده سخن گفت و حال آنکه سازمانی که باعث پدید آمدن آن گرددـ یعنی وجود زمین و گردش دور خورشید ـ طبق حکایت مقدس در نخستین مراحل آفرینش هنوز مستقر نشده است.»[۱۹]

● مراحل خلقت از منظر قرآن کریم و علم:

در مورد مراحل شش گانه با توجه به یافته های علمی و برداشت هایی که از قرآن می شود احتمالات متعددی می تواند مطرح شود.

۱) علامه طباطبائی (ره) در المیزان زیر آیه ۹ سوره فصلت می نویسند:

«مقصود از «یوم» در «خلق الارض فی یومین» برهه ای از زمان است نه روز خاص معهود یعنی مقدار حرکت کره زمین به دور خودش که این (احتمال دوم) ظاهر الفساد است و اطلاق کلمه «یوم» بر قطعه ای از زمان که حوادث زیادی را در بردارد، زیاد است و استعمال شایعی است».

و سپس به آیه ۱۴۰ سوره آل عمران و ۱۰۲ سوره یونس استشهاد می جویند و می نویسند:

«پس دو روزی که خداوند زمین را در آن دو خلق کرد دو قطعه زمان است که زمین در آن دو مرحله کامل شد. و اینکه یک روز نفرمود دلیل این است که دو مرحله متغایر بوده مثل مرحله مذاب بودن و جامد یا مثل آن.»

و سپس شش روز بودن خلقت آسمانها و زمین را متذکر می شوند و بیان می کنند که چهار مرحله آن در سوره فصلت بیان شده است دو مرحله در مورد خلقت زمین و دو مرحله در مورد خلقت آسمان(از مرحله دخان بودن تا تسویه آسمانهای هفتگانه) و سپس توجیه خاصی برای «اربعه ایام» (فصلت/۱۰) می کنند که در مبحث بعدی ذکر می کنیم.[۲۰]

۲) استاد مصباح یزدی در مورد شش روز (سته ایام، اعراف /۵۴) دو احتمال را مطرح می کنند:

الف) شش روز هفته (روزهای معمولی):

ایشان متذکر می شوند که در میان بنی اسرائیل و اهل کتاب بویژه یهود این مطلب شهرت داشت که خداوند آفرینش را از یکشنبه آغازید و در جمعه به پایان برد و شنبه را به استراحت پرداخت. و سپس متذکر می شوند: ظاهرا این احتمال خیلی بعید است زیرا «روزها» از نظر علم جغرافیا عبارتند از مدت حرکت زمین به دور خودش (حرکت وضعی) و در لغت گاه روز را در برابر شب به کار می بریم که در عربی«نهار» می گویند. و یوم: اعم است از روز تنها یا شبانه روز. قبل از پیدایش زمین و خورشید و آسمان تصور روز ممکن نمی بود. و شنبه و یکشنبه ای در میان نبود. اگر نص قاطعی نیز در این مورد می داشتیم در نهایت می توانستیم گفت که: روز در این مورد یعنی زمانی به اندازه بیست و چهار ساعت ولی چنین نصی نیز نداریم.

ب) شش دوره خلقت:

ایشان، با بررسی واژه «یوم» در قرآن می گوید که «یوم» در معانی غیر از «روز» هم به کار رفته است و آیات یوسف / ۵۴، نحل/۸ و حج /۴۷ و معارج /۴ و حدیثی از نهج البلاغه را شاهد می آورد. و سپس نتیجه می گیرد که: از بررسی این همه می توان گفت که احتمال اینکه منظور از شش روز، شش دوره خلقت باشد بعید نیست.

و سپس با ذکر آیات ۹ـ۱۲ فصلت می نویسند: می توان احتمال داد که منظور از دو روز، در آفرینش آسمان دو مرحله خلقت باشد: در یک مرحله به صورت گاز یا دود(دخان). و مرحله بعدی به صورت آسمان هفتگانه.

در زمین نیز به همین قرار: یک روز به گونه گاز یا مایع و روز دیگر مرحله ای که به صورت جامد درآمده است(که هنوز مرکز زمین مایع است).[۲۱]

۳( استاد مکارم شیرازی[۲۲]با توجه به آیات ۵۴ سوره اعراف و ۹-۱۲ سوره فصلت و یافته های علمی، دوران های احتمالی شش گانه خلقت را اینگونه مطرح کرده اند:

▪ اول: مرحله ای که جهان به صورت توده گازی شکل بود.

▪ دوم: دورانی که توده های عظیمی از آن جدا شد و بر محور توده مرکزی به گردش درآمد.

▪ سوم: مرحله ای که منظومه شمسی تشکیل یافت(از جمله خورشید و زمین).

▪ چهارم: روزی که زمین سرد و آماده حیات گردید.

▪ پنجم: مرحله بوجود آمدن گیاهان و درختان در زمین.

▪ ششم: مرحله پیدایش حیوانات و انسان در روی زمین.

ایشان در تفسیر آیات ۹-۱۲ سوره فصلت چند نکته را یادآوری می کنند:

الف) استعمال «یوم» و معادل آن در فارسی (واژه روز) و در لغات دیگر به معنی «دوران» بسیار رایج و متداول است.

ب) در مورد کلمه «ثم» «ثم استوی الی السماء»[۲۳]که ظاهرا خلقت آسمان ها را پس از خلقت زمین و متعلقات آن قرار داده است می نویسند:

تعبیر «ثم» (سپس) معمولاً برای تأخیر در زمان می آید ولی گاه به معنی تأخیر در بیان می باشد. اگر به معنی اول باشد مفهومش این است که آفرینش آسمانها بعد از خلقت زمین صورت گرفته است ولی اگر به معنی دوم باشد هیچ مانعی ندارد که آفرینش آسمانها قبلاً صورت گرفته و زمین بعد از آن، ولی به هنگام بیان کردن، نخست از زمین و ارزاق، که مورد توجه انسانهاست شروع کرده و سپس به شرح آفرینش آسمانها پرداخته است.

معنای دوم گذشته از این که با اکتشافات علمی هماهنگ تر است با آیات دیگر قرآن نیز موافقت دارد. و سپس به عنوان شاهد آیات ۲۷ـ۳۳ سوره نازعات «ءأنتم اشد خلقا ام السماء بناها رفع سمکها فسواها و اغطش لیلها و اخرج ضحاها و الارض بعد ذلک دحاها» را ذکر می کنند. که روشن می سازد مسایل مربوط به زمین بعد از آفرینش آسمان ها بوده است.

سپس مطالبی راجع به آسمان های هفتگانه و آسمان دنیا و «اربعه ایام» در آیه ۱۰ سوره فصلت بیان می کند که در جای مناسب مطالب ایشان را ذکر خواهیم کرد.[۲۴]

۴) آقای دکتر موریس بوکای در مورد مراحل شش گانه خلقت پس از توجه به این نکته که: در تورات سخن از شش روز متعارف است که خدا در روز هفتم (روز شنبه که آن را «سبت» می خوانند) به استراحت می پردازد. و این روز همین فاصله زمانی واقع بین دو طلوع یا دو غروب متوالی خورشید برای ساکن زمینی است. متذکر می شود که: در قرآن کریم کلمه یوم بکار رفته که بمعنای دوره می آید و سخن از روز هفتم استراحت نیست و این نکته از عجایب علمی قرآن است ایشان سپس آیات ۵۴ سوره اعراف و ۹ـ۱۲سوره فصلت را مطرح می کند و به بحث می پردازد.[۲۵]

سپس در مورد مراحل خلقت از نظر علوم جدید می نویسد:

«دانش نو می گوید که جهان از جرم گازی با دوران کند تشکیل شده و جزء اصلی آن هیدروژن و بقیه هلیوم بود سپس این سحابی به پاره های متعدد با ابعاد و اجرام قابل ملاحظه ای تقسیم شد... و همین جرم گازی بعدها کهکشانها را تشکیل داد... و در اثر فشارها و نیروی جاذبه و پرتوهای وارده باعث شروع واکنشهای (گرما ـ هسته ای) شد و از اتمهای ساده اتمهای سنگین بوجود آمد و هیدروژن به هلیوم و سپس کربن و اکسیژن تبدیل می گردد تا به فلزات و شبه فلزات منتهی می شود.» [۲۶]

نتیجه گیری می کند که: جریان کلی خلقت دو مرحله داشته است:

الف) تکاثف و تراکم توده ای گازی در حال چرخش.

ب) انفکاک آن به صورت پاره هائی با استقرار خورشید و سیارات منجمله زمین.[۲۷]

سپس یادآور می شود که طبق آیات ۹ـ۱۲ سوره فصلت نیز همین دو مرحله لازم بود تا اجسام آسمانی و زمین تکوین یابد. اما در مورد چهار دوره بعد که مربوط به زمین و گیاهان و حیوانات است یادآور می شود که زمین چند عصر و دوره زمین شناسی دارد که انسان در عهد چهارم پدید آمد.[۲۸]

۵) یکی از صاحب نظران معاصر خلقت جهان را در چند عنوان بررسی کرده و با آیات قرآن تطبیق می کند که ما به صورت خلاصه ذکر می کنیم:

الف) آفرینش کیهان:

ایشان با ذکر آیه ۷ سوره هود «و هو الذی خلق السموات و الارض فی سنه ایام» می نویسند:

«در آغاز ظلمت و تاریکی سراسر جهان را فرا گرفته بود و بجز خداوند یکتا هیچ کس و هیچ چیز نبود. «فقضاهن سبع سموات فی یومین»[۲۹]آنگاه خداوند متعال طی دو نوبت فرمان بنای آسمان های هفت گانه را صادر فرمود.»

سپس با اظهار بی اطلاعی از ماده اولیه جهان (و تأیید آن به وسیله آیه ۵۱ سوره کهف و سخنی از برخی دانشمندان) می نویسند: آنچه از نظر قرآن و دانشمندان محقق است این مصالح عبارت بودند از ذرات دود و گاز که در فضا سرگردان اما چنان پراکنده بودند که بندرت به یکدیگر برمی خورند. «ثم استوی الی السماء و هی دخان»[۳۰]

ایشان به عنوان شاهد سخن «سر جمیس جینز» دانشمند فلک شناس را می آورد که می گوید: ماده کون از گازهائی که در فضا انتشار دارد آغاز گشته و از تراکم این گازها سدیم (مه رقیق) پدید آمده است.[۳۱]

سپس نتیجه می گیرند که: خداوند طی دو دوره از این گازها آسمانهای هفتگانه را بنا نهاد (فصلت /۱۲) و بوسیله ستونهای نامرئی که امروز از آنها به نیروی جاذبه عمومی تعبیر می شود کرات آسمانی را استوار گرداند(لقمان/۱۰).

ب) آفرینش ستارگان:

ایشان با ذکر آیه ۷ صافات:

«انا زینا السماء الدنیا بزینه الکواکب»

«ما آسمان پایین را با ستارگان درخشان زینت بخشیدیم» می نویسند:

بدین ترتیب میلیون ها ذره گاز و دود به شکل ابرهای عظیم به دور هم گرد آمدند... توده های ابر ذرات را به سوی مرکز جذب می کرد و بالاخره توده انبوه ابر جمع می گشت و ذرات آن به یکدیگر نزدیک می شد. این ذرات که به یکدیگر اصطکاک پیدا می نمود، تولید گرما می کرد و گاهی در مرکز ابر گرما چنان شدت می یافت که توده را به تابش می افکند و فضای تاریک را روشن می ساخت سرانجام میلیون ها توده ابر به صورت ستاره درآمدند. آسمان پایین چراغانی گردید.(البته همه ستارگان هم در یک زمان پیدا نشدند.

ج) پیدایش خورشید:

در میان این دریای جوشان(دود و گاز) طرحی مارپیچی، از اثر چرخش مداری پیدا گردید. این شکل مارپیچ که آن را کهکشان راه شیری می نامند. ماده خورشید و منظومه شمسی و زمین ما در یکی از بازوان آن قرار داشت. «و جعل الشمس سراجا» [۳۲] «و خداوند خورشید را چراغ جهان افروز قرار داد.» در این بازوی کهکشان راه شیری طوفانی پرآشوب پدید آمد و جریان تند گازها آنها را به چرخش درآورد و همچنانکه می چرخید به شکل فرفره ای پهن و عظیم درآمد و پاره های نورانی، برگرد آن روان گشت.

این فرفره بزرگ چرخید تا اینکه کم کم گازها به مرکز آن کشیده شد و در آنجا به صورت گوی عظیم و فروزانی تراکم یافت و سرانجام این گوی فروزان «خورشید» گردید.

د) پیدایش زمین و منظومه شمسی:

پاره های گاز و غباری که گرداگرد خورشید را هاله وار، فرا گرفته بود از هم پاشید و هر پاره از آن به صورت گردابی درآمد. هر گرداب مسیری جداگانه داشت و در آن مسیر به دور خورشید می گردید. در گردابهای نزدیک به خورشید گرما و در گردابهای دوردست سرما حکومت می کرد. از برخی ذرات گاز، بخار آب پدید آمد و مانند شبنم روی ذرات غبار می نشست و چون ذرات غبار به هم می رسیدند، رطوبت شبنم آنها را به یکدیگر می چسبانید. و گاهی نیز به شکل پاره های یخ زده آب و گل در می آمدند. نیروی جاذبه این پاره ها را به سوی یکدیگر جذب می کرد و بزرگ می شدند و گوی عظیم و چرخانی پدید می آورند. و سرانجام این گوی«زمین» گردید.

بعد سایر سیارات(عطارد ـ زهره ـ مریخ ـ مشتری ـ زحل ـ اورانوس و نپتون و...) نیز از گردابها پدید آمدند و هر سیاره در مسیر خود، برگرد خورشید می گردید.

هـ) سرنوشت زمین:

زمین شکل می بندد و به صورت گوی بزرگی از صخره های خشک و عریان جلوه گر است. (نه حیات ـ نه هوا ـ نه ابر) توده های بخار آب و دیگر گازها همراه با توده های گل، قرنها پیش در آن مدفون شده و اینکه آن گازها، در میان صخره های زمین محبوسند. از شکسته شدن اتم های مخصوص صخره های زمین گرما پدید می آید و در ژرفای زمین صخره های چنان گرم می شوند که گداخته می گردند و همراه با حباب های گاز به جوش در می آیند و از آتشفشانها فوران کرده به روی زمین روان می شوند.

گازها نیز از آتشفشانها بیرون می زنند و در پیرامون زمین گسترده می شوند و پوششی از هوا بر روی آن می کشند. بخار آب سرد می شود و ابرهای کلان پدید می آید و بارانهای نخستین فرو می بارد. میلیونها سال همچنان باران می بارد و در گودال های زمین فرو می رود... قرآن در این باره می فرماید:

«و انزلنا من السماء ماء قدر فاسکناه فی الارض» [۳۳]

«و بقدر آب از آسمان فرو فرستادیم که آن را در زمین مسکن دادیم.»

و) پیدایش حیات در روی زمین [۳۴] (این مطلب را در یک بحث مستقل بررسی می کنیم)

۶) دکتر پاک نژاد در یک جلد از کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر مبحث مفصلی تحت عنوان «اسلام و بیولوژی» دارد که چگونگی شروع خلقت و آغاز حیات را مورد بررسی علمی ـ قرآنی ـ روائی قرار می دهد و آن را به صورت یک فیلم خیالی جالب بیان می کند.[۳۵]

ایشان در ابتداء با ذکر آیه «و هوالذی خلق السموات و الارض فی سته ایام و کان عرشه علی الماء» [۳۶] به توضیح سه واژه ایام، عرش و ماء می پردازد. و «ایام» را به «دوران» معنا می کند.[۳۷]

و سپس نتیجه می گیرد که: خدا قبل از هر چیز روح را، عقل را، قدرت را، نور را و ملائکه را آفرید سپس ظلمت را، همه در اخبار دیده می شود شاید بتوان گفت به نظر اسلام ابتداء یک مرحله متافیزیک (عقل، روح و...) سپس قدرت و انرژی و بعد آب و آنگاه دخان آفریده شد.

توده های دخان موجود بهم برخورده ایجاد گرما کردند بعدها خیلی سوزان شدند سپس در اثر طوفان های ایجاد شده شروع به چرخیدن نموده جز اثر فلکی یا کهکشان ها و کانسارها درست شد.[۳۸]

ایشان در جای دیگر می نویسد: دانشمندان زیست شناس که در بسیاری از مطالب نظریه های مخالف و مغایر هم داشتند، در بسیاری موارد و از جمله درباره نشان دادن مراحل تکاملی آفرینش اتفاق رأی داشتند: به ترتیب زیر:

توده ای از گاز کهکشان ها ـ منظومه شمسی ـ زمین، به ترتیب بوجود آمدند.

ابتدا زمین گداخته بود ـ سرد شد ـ جز جماد چیزی یافت نمی شد ـ آبی پیدا شد ـ ملکولهای اولیه ـ گیاه ـ جنبندگان ـ خزندگان و پستاندران به ترتیب در گردونه تکامل آفرینش قدم به عرصه وجود گذاشتند.

و سپس می نویسد: اکثر دانشمندان زیست شناس برای تعیین قدمت و زمان حیات هر کدام از این دسته طرحی داشته اند. بدین طریق که از ابتدای خلقت تا پیدایش انسان را یک سال یا یک هفته یا یک شبانه روز فرض کرده و برای هر کدام آن مدت مفروض را تقسیم زمانی کرده اند.

مثلاً دانشمندی تمام مدت خلقت را یک شبانه روز فرض کرده: پیدایش کهکشان ها را حدود ساعت هفت و خورشید را هنگام ظهر و زمین را یک و دوازده ثانیه و پیدایش حیات را شش بعد از ظهر، و چهار دقیقه و دوازده ثانیه به ساعت ۱۲ مانده را برای پیدایش پیش آهنگان انسانی اختصاص داده است.[۳۹]

۷) دکتر حمید النجدی در مورد آیات سوره فصلت / ۹ـ۱۱ می نویسد که: «قبلاً دانشمندان فکر می کردند که زمین و آسمانها از یک جنس تشکیل شده است اما مباحث جدید علمی روشن کرد که عناصر تشکیل دهنده زمین و کرات آسمانی متفاوت است. یعنی ستارگان از ۹۹% هیدروژن تشکیل شده است اما زمین از عناصر و فلزات (حدود صد عنصر) تشکیل شده است. و نتیجه گرفتند که هر چند که منشأ زمین و آسمانها یکی است اما اول زمین تشکیل شده و سپس ستارگان بوجود آمده اند یعنی ظرف تشکیل زمین با ظرف تشکیل ستارگان و سیارات متفاوت است و سپس متذکر می شود که اگر قرآن کریم در آیات فوق اول خلقت زمین و سپس خلقت آسمان را مطرح کرده است به همین لحاظ است.»[۴۰]

۸) صاحب نظران دیگری که به این بحث پرداخته اند عبارتند از:

حنفی احمد «سته ایام» را به معنای شش نوبت از وقایع و حوادث می داند و توضیحات مفصلی در مورد ادوار خلقت جهان و تطبیق آن با آیات بیان می کند.[۴۱]

عبدالمنعم السید عشری نیز «سته ایام» را به معنای شش دوره می داند و می گوید جنس ایام دراینجا غیر از روزهای معمولی ماست.[۴۲]

● جمع بندی و بررسی:

در مورد آنچه که مفسران و صاحب نظران محترم در مورد مراحل خلقت آسمانها و زمین بیان داشتند تذکر چند مطلب لازم است:

۱) آنچه که از آیات قرآن برمی آید خلقت آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست در شش مرحله (یوم) صورت گرفته است.

در دو مرحله آفرینش آسمانها (از دخان تا سبع سموات) انجام پذیرفته است.

در دو مرحله خلقت زمین صورت گرفته است.

در دو مرحله بعدی آنچه ما بین زمین و آسمان است(کوهها، ارزاق، معادن...)

قرآن در این مورد اشاراتی کلی کرده و وارد جزئیات و تعیین زمان دوره ها و نوع خاص تحولات آن نشده است.

۲) تعیین دوره ها و مراحل نسبت به چیزهای تدریجی امکان پذیر است.و تعیین مراحل و دوره ها امری اعتباری و نسبی است. و لذا گاهی در یک موضوع ثابت(مثل رشد علم بشر یا پیدایش و تطور هنر...) تقسیم بندی ها و مراحل متفاوتی ذکر می شود که هر کدام از زاویه خاصی به موضوع می نگرد.

گاهی همه این مراحل و تقسیم بندی ها صحیح و لازم است. و زوایای پنهان موضوع را روشن می کند.

در مورد مراحل خلقت نیز این مطلب صادق است. یعنی ممکن است دوران های خلقت آسمانها و زمین را از منظرها و حیثیت های مختلف، تقسیم بندی های متفاوتی کرد. و ریشه همه اختلافات در نظریه های علمی مراحل آفرینش جهان همین مطلب است. گاهی تقسیم بندی بر اساس گاز ـ مایع ـ جامد صورت می گیرد.

گاهی تقسیم بندی بر اساس کرات آسمانی ـ زمین ـ انسان صورت می گیرد.

گاهی تقسیم بندی بر اساس موجودات بی جان و جاندار صورت می گیرد.

پس اشکالی ندارد که علوم کیهان شناسی و زمین شناسی و زیست شناسی مراحل خلقت را به گونه ای متفاوت با قرآن یا کتاب مقدس تقسیم کرده باشد. و لازم نیست که این مراحل همیشه باهم انطباق داشته باشد. و تفاوت تقسیم بندی ها از لحاظ طول دوره ها یا نوع دوره ها مستلزم تعارض علم و دین نیست. چون هر کدام از این تقسیم بندی ها از دیدگاه خاصی صورت گرفته و ممکن است در جای خود صحیح و لازم باشد به عبارت دیگر زبان علم و دین در این موارد متفاوت است.

ـ تذکر: این نکته روشن است که مبنای تقسیم بندی مراحل خلقت در قرآن(آسمان ـ زمین ـ مابین آنها) است.

۳) همانطور که گذشت واژه «سموات و ارض» در قرآن در معانی مختلفی استعمال می شود. و لذا ممکن است که گفته شود همه آیات مربوط به مراحل خلقت آسمان و زمین ناظر به خلقت آسمان و زمین معهود و مادی که ما می بینیم نیست بلکه در برخی از آیات (مثل سجده/۴-۵) احتمال دارد که مقصود خلقت موجودات ماوراء طبیعی و معنوی از درجات بالا تا پایین باشد همانطور که برخی از مفسران اشاره کرده بودند.[۴۳]

۴) از مقایسه برخورد قرآن با مراحل خلقت با مطالب تورات فعلی و فلاسفه یونان و یافته های جدید علوم تجربی معلوم می گردد که مطالب قرآن سازگار با یافته های علوم است در حالی که برخی مطالب تورات و فلاسفه، این سازگاری را ندارد. (همان طور که بیان شد) و این مطلب عظمت و حقانیت قرآن کریم را نشان می دهد. بلکه اعجاب هر خواننده ای را برمی انگیزد.

اما این مطالب، اعجاز علمی قرآن را اثبات نمی کند. چرا که مراحل کلی خلقت در شش روز قبل از اسلام(در تورات) نیز مطرح بوده است و به صورت طبیعی مردم جزیره العرب که با یهودیان زندگی می کردند فی الجمله از آن اطلاع داشتند. (هر چند که در قرآن روز هفتم یعنی روز استراحت مطرح نشده است.)

قرآن کریم نیز وارد جزئیات نشده است. پس تذکر این مطالب در قرآن (به صورت کلی و مجمل) نمی تواند اعجاز علمی آن را اثبات کند.

۵) از آنجا که مطالب قرآن در مورد خلقت آسمانها و زمین به صورت کلی و مجمل است تطبیق قطعی آن با نظریه علمی خاص در باب مراحل پیدایش جهان صحیح به نظر نمی رسد.

بلی اگر مثلاً بگوئیم محتمل است که مقصود از دخان همان مراحل گاز بودن جهان باشد و... اشکالی ندارد.

۶) مراحلی که استاد مکارم شیرازی فرمودند با آیاتی که مراحل خلقت را برمی شمارد منطبق نیست چرا که طبق نظر خود ایشان مرحله اول و دوم مربوط به خلقت آسمانها و مرحله سوم و چهارم مربوط به خلقت زمین است و مرحله پنجم و ششم که در آیه ۱۰ سوره فصلت بیان شده است« و جعل فیها رواسی من فوقها و بارک فیها و قدر فیها اقواتها فی اربعه ایام» مربوط به خلقت کوهها، معادن و ارزاق است و در این مراحل سخنی از خلقت انسان و حیوان در میان نیست. در حالی که ایشان مرحله ششم خلقت را مربوط به پیدایش حیوانات و انسان می دانند.[۴۴] و این مطلب با مرحله ششم تورات تناسب بیشتری دارد.

ـ تذکر: در مورد مراحلی که آقای دکتر بی آزار شیرازی بر شمردند باید متذکر شویم اولاً ظاهر کلام ایشان این است که آفرینش خورشید را یک مرحله مستقل قرار داده است در حالی که در قرآن کریم خلقت آسمانها ( دخان ـ سبع سموات) دو مرحله قرار داده شده است و آفرینش خورشید نیز در دل این دو مرحله جای می گیرد.

و ثانیا لازم بود که ایشان ذکر می کردند که این تطبیق ها بین مطالب علمی و قرآن به صورت احتمالی است. چرا که ممکن است مبنای تقسیم بندی مراحل در قرآن و علم یکسان نباشد و یا در آینده تقسیم بندی های علمی تغییر کند.

۸) در مورد سخنان آقای دکتر پاک نژاد باید متذکر شویم که خلقت مرحله متافیزیک (روح، عقل، قدرت، نور، ملائکه) که ایشان از روایات استفاده کرده بود از موضوع بحث ما که مراحل خلقت آسمانها و زمین مادی است خارج است. و تحت آیات (سته ایام) مورد بررسی قرار نمی گیرد. مگر آنکه آسمان را در این آیات اعم از آسمان معنوی و مادی فرض کنیم.

تعارض ظاهری آیات سوره فصلت با خلقت جهان در شش دوره:

در آیات دسته اول و دوم که در صدر بحث ذکر شد (هفت آیه اعراف / ۵۴ ـ یونس/۳ـ هود/۷ ـ حدید /۴ ـ سجده /۴ ـ فرقان /۵۹ ـ ق / ۳۸) مراحل خلقت جهان در شش دوره (یوم) گفته شده است.

اما در آیات سوره فصلت / ۹-۱۲ به نظر می رسد که هشت دوره بیان شده است.

«خلق الارض فی یومین ـ و قدر فیها اقواتها فی اربعه ایام ـ فقضاهن سبع سموات فی یومین»

«خلقت زمین در دو مرحله و خلقت کوهها و ارزاق در چهار مرحله و خلقت آسمانها در دو مرحله که جمعا هشت مرحله (دوران) می شود.»

ـ پاسخ: مفسران قرآن در این زمینه چند نظر ابراز کرده اند که هر کدام می تواند معانی آیات را باهم سازگار و جمع کند و تعارض ظاهری را برطرف کند.

۱) راه مشهور و معروف آن است که بگوییم آنجا که قرآن می فرماید: چهار دوران (اربعه ایام فصلت/۱۰) منظور تتمه چهار دوره است. بدین ترتیب که در دو دوره اول از این چهار دوره، زمین آفریده شد و در دو دوره بعد از همان چهار دوره سایر خصوصیات زمین بوجود آمد. و دو دوره هم که خلقت آسمانها بود مجموعا شش دوره(یوم) می شود که در آیات هفتگانه اول بدان اشاره شده بود. یعنی هفتگانه (سته ایام) قرینه این تفسیر و تقدیر می شود.[۴۵]این تفسیر مورد قبول صاحبان تفسیر نمونه نیز هست.[۴۶]

۲) علامه طباطبائی در المیزان می نویسد: مقصود از «اربعه ایام» با توجه به قرائن همان فصول چهارگانه است که بر اساس میل شمالی و جنوبی زمین بوجود می آید. و تقدیر ارزاق در این چهار فصل است پس جمله (فی اربعه ایام) فقط قید جمله اخیر(قدر فیها اقواتها) است و حذف و تقدیری در آیه وجود ندارد.[۴۷]

ـ تذکر: بنابراین تفسیر آیه ۱۰ سوره فصلت مربوط به اصل خلقت زمین و آسمانها نیست و از دو آیه قبل و بعد مستقل است.

آقای دکتر صادقی نیز معتقد است که در تعارض هشت روز با شش روز تقریبا عموم مفسران متحیر مانده اند و سخنانی بر خلاف ظاهر آیه دارند و سخن حق این است که « اربعه ایام» در این آیات مربوط به اصل آفرینش زمین نیست بلکه مربوط به تکمیل آن است و روی این اصل دو روز برای خلقت زمین ها و دو روز برای تشکیل هفت آسمان و دو روز دیگر در این آیات فصلت ذکر نشده است. مربوط به آفرینش ستارگان در نخستین آسمان و دیگر امور بوده است.[۴۸]

۳) ممکن است گفته شود که آیه ۱۰ سوره فصلت «و جعل فیها رواسی من فوقها و بارک فیها و قدر فیها اقواتها فی أربعه ایام سواء للسائلین» یک آیه مستقل است که مربوط به حالات و تغییرات خاص زمین در چهار مرحله است. (نه خلقت اصل زمین که در دو مرحله بوده است) که دراین چهار دوره زمین شاسی، پیدایش کوهها، معادن و ارزاق موجودات پدید آمد.[۴۹]

دکتر موریس بوکای با یک جمله (زمین چند عصر و دوره زمین شناسی دارد که انسان در عهد چهارم پدید آمد) اشاره ای مختصر به این احتمال کرده است.[۵۰]

● جمع بندی و بررسی:

هر کدام از سه راه حل ارائه شده را بپذیریم سازگاری و جمع بین آیات سوره فصلت و آیات دیگر در مورد مراحل خلقت برقرار می شود. اما لازم است که اشاره به نقد و بررسی این راه حل ها بنمائیم.

▪ راه اول: مستلزم تقدیر گرفتن کلمه ای محذوف(تتمه ـ کل ذلک) است و تقدیر خلاف ظاهر است. پس راه اول مستلزم قبول چیزی برخلاف ظاهر آیه است.

▪ راه دوم: (نظر علامه طباطبائی) توسط صاحبان تفسیر نمونه از چند جهت مورد اشکال واقع شده است:

الف) این تفسیر هماهنگی میان جمله های آیات مورد بحث (فصلت / ۹ـ۱۲) را تأمین نمی کند. چرا که در مودر خلقت آسمان و زمین یوم به معنای دوران آغاز پیدایش است ولی یوم در مورد خصوصیات زمین و مواد غذائی به معنی فصول سال می باشد.

ب) نتیجه این تفسیر آن است که در آیه فوق از شش روز آفرینش تنها از دو روز آفرینش زمین و آفرینش آسمان ها بحث شده اما از دو روز باقیمانده که مربوط به خلقت موجوداتی میان زمین و آسمان (ما بینهما) است سخنی به میان نیامده است.[۵۱]

البته اشکال اول قابل جواب است. چرا که در مباحث قبل بیان شد که «یوم» در قرآن کریم در معانی متعددی به کار رفته است و اشکالی ندارد که در اینجا نیز در دو آیه به دو معنای متفاوت به کار رود.

و اشکال دوم نیز قابل جواب است چرا که لازم نیست در هر آیه ای تمام مراحل خلقت بیان شود و لذا در آیات سوره های اعراف/۵۴ ـ یونس /۳ ـ هود /۷ ـ حدید/۴ سخن از خلقت شش دوره ای آسمانها و زمین شده است اما هیچ سخنی از خلقت موجودات بین آسمان و زمین (ما بینهما) نشده است.

راه حل سوم از دو جهت قابل اشکال است: اول آنکه در آیه ۱۰ سوره فصلت سخن از چهار مرحله نمی گوید بلکه سه مرحله «جعل فیها رواسی ـ بارک ـ قدر فیها اقواتها» آفرینش کوهها، معادن و تقدیر ارزاق را بیان می کند.

و ثانیا سخنی از خلقت انسان نمی گوید تا بگوئیم در عهد چهارم زمین شناسی انسان بوجود آمد.

▪ نتیجه: توجه به آیات ۲۷ـ۳۳ سوره نازعات برای مبحث ما راهگشاست در آنجا مراحل خلقت را این گونه برمی شمارد:

«ء النتم اشد خلقا ام السماء بناها رفع سمکها فسواها و اغطش لیلها و اخرج ضحاها و الارض بعد ذلک دحاها اخرج منها ماءها و مرعاها و الجبان الرساها».

یعنی دو مرحله مربوط به خلقت آسمانها(بنا کردن و برافراشتن ـ تسویه و تنظیم) و دو مرحله مربوط به زمین (پیدایش شب و روز که مربوط به حرکت زمین است ـ دحو الارض). [۵۲]

و دو مرحله مربوط به حوادث زمینی (منابع آب و گیاهان ـ آفرینش کوهها).

پس با توجه به آیات سوره نازعات و تطبیق آن با آیات سوره فصلت می توانیم نتیجه بگیریم که راه حل اول (یعنی تقدیر گرفتن: فی تتمه اربعه ایام ـ کل ذلک فی اربعه ایام) مناسب ترین راه حل است.[۵۳]چرا که قرآن کریم در آیه ۱۰ سوره فصلت نیز همان مطالب آیه ۲۷ سوره نازعات را می فرماید:

«و جعل فیها رواسی من فوقها و بارک فیها و قدر فیها اقواتها» [۵۴]

«اخرج منها ماء ها و مرعاها و الجبال ارساها»[۵۵]

ارزاق و اقوات از همان گیاهان است و آب یکی از موارد منابع است و قرآن نیز در این موارد نمونه ذکر می کند و در مقام شمارش تمام ارزاق و مابع نیست. و مسأله کوهها نیز در هر دو آیه آمده است.

پس معلوم شد که مقصود از چهار دوره (اربعه ایام) در فصلت /۱۰ همان دو مرحله خلقت زمین به اضافه دو مرحله خلقت ملحقات زمین(کوهها ـ ارزاق ـ منابع...) است.

چرا خدای قادر مطلق جهان را در یک لحظه نیافرید؟

برخی مفسران با طرح این پرسش اینگونه پاسخ داده اند:

خداوند قادر مطلق است و می توانست جهان را در یک لحظه یا شش دوره طولانی بیافریند. ولی چرا در شش دوره آفرید:

پاسخ این پرسش را در این مطلب می توان یافت که اگر خدا جهان را در یک لحظه می آفرید انسان کمتر می توانست علم و قدرت و نظم و برنامه ریزی حساب شده خلقت را احساس کند.

همین طی مراحل مختلف طولانی می تواند نظم فوق العاده و قدرت ناظم را به بشر بشناساند. مثل کودکی که در طی ۹ ماه و با طی مراحل مختلف بوجود می آید[۵۶].



.......................................................................................................
[۱] اعراف / ۵۴ و نیز یونس / ۳و هود/۷ و حدید / ۴.
[۲] سجده /۴ و نیز فرقان/ ۵۹ و ق/۳۸.
[۳] فصلت / ۹ـ۱۲.
[۴] نازعات/۲۷ـ۳۳.
[۵] بقره / ۱۹۶.
[۶] ابراهیم /۵.
[۷] آل عمران/۱۴۰.
[۸] نهج البلاغه، حکمت ۳۹۰.
[۹] ر.ک: تفسیر برهان، زیر آیه ۵۴ سوره اعراف و تفسیر نمونه، ج ۶، ص ۲۰۰ به بعد.
[۱۰] ر.ک: مفردات راغب و نیز التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ماده یوم.
[۱۱] همان، ماده سماء و ارض.
[۱۲] برای اطلاعات بیشتر ر. ک: تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۱۶۵ به بعد و نیز بحث «هفت آسمان» در همین نوشتار.
[۱۳] برای اطلاعات بیشتر ر. ک: تفسیر المیزان، ج ۱۶، ص ۲۴۷.
[۱۴] ر.ک: مبحث «هفت آسمان» در همین نوشتار.
[۱۵] محمد غلاب، فلسفه یونان، ج ۱، ص ۸ و نیز عبدالغنی الخطیب، قرآن وعلم امروز، ص ۶۹ـ ۷۰، ترجمه دکتر اسدالله مبشری.
[۱۶] کتاب مقدس، سفر پیدایش، باب اول، شماره ۱ـ ۳۱ با تلخیص.
[۱۷] همان، باب دوم، شماره ۱ـ ۳ با تلخیص.
[۱۸] مستر هاکس، قاموس کتاب مقدس، انتشارات اساطیر، چاپ اول اساطیر، بیروت، ۱۳۷۷ ش.
[۱۹] دکتر موریس بوکای، مقایسه ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم، ترجمه ذبیح الله دبیر، ص ۱۸۳ـ۱۸۴ با تلخیص.
[۲۰] المیزان، ج ۱۷، ص ۳۶۳ـ۳۶۴. ر.ک: تفسیر برهان، زیر آیه ۵۴ سوره اعراف و تفسیر نمونه، ج ۶، ص ۲۰۰ به بعد.
[۲۱] معارف قرآن، دو جلدی، ص ۲۴۱ـ۲۴۳.
[۲۲] ر.ک: آیه الله مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۶، ص ۲۰۲ و نیز ج ۲۰، ص ۲۲۲ به بعد و نیز پیام قرآن، ج ۲، ص ۱۶۶ـ۱۶۷.
[۲۳] فصلت /۱۱، ج ۲۰، ص ۲۲۲-۲۳۱.
[۲۴] ر.ک: نمونه، ج ۲۰، ص ۲۲۲ـ۲۳۱.
[۲۵] مقایسه ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم، ص ۱۸۳ ـ ۱۸۷.
[۲۶] همان، ص ۱۹۶ با تلخیص
[۲۷] همان، ص ۱۹۸.
[۲۸] همان، ص ۲۰۰.
[۲۹] فصلت /۱۲.
[۳۰] فصلت/۱۱.
[۳۱] جمیس جینز، پیدایش و مرگ خورشید و نیز النجوم فی مسالکها.
[۳۲] نوح /۱۶.
[۳۳] مؤمنون/۱۸.
[۳۴] بی آزار شیرازی، گذشته و آینده جهان، ص ۱۹ـ۳۱ با تلخیص.
[۳۵] اولین دانشگاه و آخرین پیامبر،ج ۱، ص ۹۶.
[۳۶] هود/۷.
[۳۷] همان، ص ۱۰۴.
[۳۸] همان، ص ۱۱۴.
[۳۹] همان، ص ۱۴۸ با تلخیص.
[۴۰] ر.ک: دکتر حمید النجدی، الاعجاز العلمی فی القرآن الکریم، ص ۹۱ـ ۹۴.
[۴۱] ر.ک: حنفی احمد، التفسیر العلمی للایات الکونیه فی القرآن، ص ۱۱۹ و ۱۲۸ و ۱۳۱.
[۴۲] ر.ک: عبدالمنعم السید عشری، تفسیر الایات الکونیه فی القرآن الکریم، ص ۲۷.
[۴۳] ر.ک: المیزان، ج ۱۶، ص ۲۴۷.
[۴۴] نمونه، ج ۶، ص ۲۰۲ و ج ۲۰، ص ۲۲۲ و پیام قرآن، ج ۲، ص ۱۶۶ـ۱۶۷.
[۴۵] بر طبق این تفسیر، آیه ۱۰ سوره فصلت تقدیر دارد یعنی اینگونه بوده است: (و قدر فیها اقواتها فی تئمه اربعه ایام) و یا به تعبیری که در تفسیر کشاف آمده است (کل ذلک فی اربعه ایام).
[۴۶] تفسیر نمونه، ج ۲۰، ص ۲۲۴.
[۴۷] تفسیر المیزان، ج ۱۷، ص ۳۶۴.
[۴۸] ر.ک: دکتر محمد صادقی، زمین و آسمان و ستارگان از نظر قرآن، ص ۹۴ـ۱۰۳.
[۴۹] از نظر فسیل شناسان و دیرین شناسان دوره های پیدایش جانداران به این صورت است:
دوران اول: انواع مرجان ها، ماهیان زرده دار، سوسماران، مار ها، لاک پشت ها، و خزندگان زمینی پدید آمده است.
گیاهان این دوره جلبک ها، سرخس ها، پنجه گرگ ها و دم اسب ها.
دوران دوم: پرندگان پیدا شدند که قدیمی ترین آنها «ارکئورنیت» است که شبیه بچه کبوتر بوده است. گیاهان این دوره گلدار بودند مانند: انجیر، بلوط و گردو...
دوران سوم: پستانداران که در اواخر دوره دوم پیدا شده بودند زیاد شدند. و تنوع پیدا کردند. مثل: اسب، گاو و شتر و....
گیاهان در این دوره تنوع و تکثر یافتند.
دوران چهارم: انسان پیدا می شود و وضع گیاهان به صورت کنونی در جهان جلوه گر می گردد.
(برای اطلاعات بیشتر ر. ک: بی ازار شیرازی، گذشته و آینده جهان، ص ۳۷ـ۴۲ که از زمین شناسی و تامل نقل می کند.)
البته دوران های زمین شناسی را به چهار دوره یخبندان نیز تقسیم کرده اند که عبارتنداز:
اول: گونز ۵۰۰ هزار سال پیش.
دوم: میندل ۲۷۵ تا ۲۰۰ هزار سال پیش.
سوم: رپس ۲۰۰ تا ۷۵ هزار سال پیش.
چهارم: وورم ۷۵ تا ۱۰ هزار سال پیش. انسان در دوره چهارم بوجود آمد.
(ر.ک: احمد رهبری، انسان پیش از تاریخ، ص ۱۳، دانشکده ادبیات ۱۳۵۴ ش، که از باستان شناسی عصر حجر نقل می کند.)
[۵۰] مقایسه ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم، ص ۲۰۰.
[۵۱] برگرفته از تفسیر نمونه، ج ۲۰، ص ۲۲۵.
[۵۲] در مورد «دحو الارض» و معانی احتمالی آن (حرکت زمین، گسترش زمین و....) به مبحث زمین در همین نوشتار مراجعه کنید.
[۵۳] هر چند که تقدیر گرفتن خلاف ظاهر است اما با توجه به قرائن (آیات دیگر) ناچاریم این تقدیر را بپذیریم این روش در ادبیات فارسی هم مرسوم است چنانکه می گویید: از اینجا تا مکه ده کیلومتر است و تا مدینه پانزده کیلومتر است یعنی راه اینجا تا مکه (ده کیلومتر) به اضافه تتمه راه بین مکه و مدینه (پنج کیلومتر) مجموعا پانزده کیلومتر است. در اینجا نیز دو دوره خلقت زمین و دو دوره خلقت ملحقات زمین مجموعا چهار دوره است.
[۵۴] فصلت /۱۰.
[۵۵] نازعات / ۲۷
[۵۶] برای اطلاعات بیشتر، ر.ک: تفسیر نمونه، ج ۶، ص ۲۰۳.